هم بوده‌اند . اين قضيه در اواخر سده هفدهم برملا شد و آن زمانى بود كه رقابت تجارى ، تعقيب‌هاى مذهبى و تبعيضات ، ثبات اجتماعى آنها را در اصفهان بهم ريخت . اين نكته از واكنش صريح عوامل سياسى ، اقتصادى ، اجتماعى و مذهبى ايران در زمان سلطنت شاه سلطان حسين كاملا عيان است . اين اوضاع بالاخره به انحطاط صفويان و تصرف اصفهان بدست افاغنه ( محمود ) انجاميد كه يكى از ناظران فرانسوى افاغنه را « هشت هزار نفر چوپانى توصيف‌كرده كه نصف آنها بدون سلاح بودند . » بنگاليها و يهوديان در اواخر اين قرن از دخالت در امورشان لطمه زيادى خوردند ، ولى بطوركلى در دوره صفويان نسبت به مغولان اعظم تساهل و تسامح زيادى درباره اقليتها اعمال و در امور آنها كمتر دخالت مىشد . حجم عمده تجارت مستقيم اروپا با ايران در دست كمپانيهاى انگليس و هلند بود . اين تجارت با قراردادها و احكام صادره تنظيم شده بود . با اينكه شاه عباس اول در سال 1599 م . طى فرمانى بازرگانان مسيحى را در تجارت با ايران تحت حمايت خود قرار داد و امتيازاتى بدانها قايل شد و آنها را از پرداخت عوارض و حقوق گمركى معاف كرد ، ولى در اين زمينه سال 1615 م . اهميتى خاص داشت چون در اين سال ريچارد استيل و جان كراودر فرمانى دريافت كردند كه به كمپانى هند شرقى انگليس اجازه تجارت با ايران را با همدستى و همكارى مأموران ايرانى مىداد . ادوارد كنوك و تامس باركر ، اولين و دومين عامل كمپانى نيز فرمانى جداگانه گرفتند كه هرچند رسما پذيرفته نشد ، ولى بهرحال پايه‌اى براى ايجاد روابط بود تا اينكه قرارداد رسمى در سال 1629 م . با شاه صفى بسته و امضاء شد . اين قرارداد مدتها باقى بود و در سال 1697 م . بار ديگر تأييد شد و شاه سلطان حسين آن را جرح و تعديل كرد و مواد آن‌را از 18 به بيست تغيير داد . تنظيمات مشابهى هم بين هلنديان و ايرانيان در سال‌هاى 1623 م . ترتيب يافت و قراردادى در 29 دسامبر 1624 م . به امضاء رسيد . اين قرارداد بعدها در سال 1631 م . و 1642 م . و 1694 م . بار ديگر تأييد شد . بطوركلى اين قراردادها چارچوبى را براى عمليات كمپانيهاى اروپائى در ايران ايجاد مىكرد ، ولى رقم‌هائى نيز وجود داشت كه در موارد استثنائى جريان تجارت صادر مىشد و نياز به تأييد دربار داشت . اين رقمها شامل موارد زير بود : معافيت از راهدارى ، رفتار مؤدبانه مأموران محلى با آنها ، اجازه صدور سالانه تعدادى اسب طبق توافق قبلى ، امنيت اقامت ، آزادى شراب‌سازى ، تهيه محافظان كاروانها ، تهيه و تدارك آب لازم ، اجازه خريد پشم كرمان ، استرداد اجناس يا پولى كه غيرقانونى اخذ شده بود ، و غيره . شاه سلطان حسين در سال 1697 م . نوزده نوع رقم براى كمپانى انگليس صادر كرد . نوع سوم از مجوز و اعطاى اختيار با قراردادهاى دربارى سروكار داشت مثل قرارداد بين